« N’eus ster ebet ken gant ar gerioù. Lakaet e vez forzh petra a-dreñv da dachennoù natur kizidik. Sellit amañ, deus un tu ez eus ur peurvan falc’het diwezhat gant ur bern spesadoù o vevañ ennañ, ha tal kichen ur park e-lec’h ma vez gounezet kaol-fleur hepken, ha neuze paour a-fet bevliesseurted. » David a zo labourer-douar e Bro-Sant-Maloù. Pa z’aer gantañ war an hentoù a-hed an aod etre ar gêr vras-se ha Kankaven, e weler ur bern parkoù e-lec’h ma vez gounezet kaol-fleur e-leizh.

Koulskoude eo rummet « tachenn natur kizidik » ul lodenn vras eus an douaroù-se e bord ar mor, an Departamant pe Mirva an Arvor o vezañ perc’henn warno. Ur gwir rakprenañ a zo gant an daou ensavadur-se evit prenañ tachennoù en un takad termenet. Gwareziñ an douaroù en dañjer eo ar pal ha « klask ma vefe padus al lec’hioù anavezet evit o interest ekologel, a-fet dremmwel pe c’hoazh geologiezh ».

En Il-ha-Gwilen zo tro-dro 4.500 hektar a dachennoù natur kizidik, tevennoù, koadoù, lanneier, gwernioù… ha douaroù labour-douar. Evel ar parkeier e-lec’h ma vez gounezet kaol-fleur a vil vern warno gant labourerien-douar nann bio, tal-kichen ar mor. « Sellit, amañ ez eus meur a sac’h temz goulo laosket war ar plas, a ziskouez David. Hervez ma jedadennoù e vez lakaet kalz muioc’h a demz dre hektar evit ar pezh a vez aotreet gant an Departamant. Ha ne vez ket graet dre guzh zoken. »

Ret eo gouzout ez eus ezhomm etre 150 ha 200 kg azot dre hektar evit gounit kaol-fleur en un mod askoridik. Kizidig a-walc’h eo al legumaj-se abalamour d’an holl gleñvedoù a c’hall tapout ha neuze e vez lakaet kalzig a bestisidoù warne alies.

Kaol, pour, brikoli pe c’hoazh patatez prim : an douaroù e bord ar mor a zo dedenus-tre evit al labourerien-douar a gustum plantañ pe hadañ legumaj, abalamour ma vez dous an amzer ha ne vez ket skorn morse eno. War aodoù Il-ha-Gwilen zo 600 hektar a dachennoù labour-douar rummet tachennoù natur kizidik. Ar pezh ne vir ket outo da vezañ gounezet pe peuret.

Ar c’hontrol memes. Evit tolpad-kêrioù Sant-Maloù lakaat fraostoù da zont da vezañ parkeier a zo un doare dreist da gaout douaroù ouzhpenn en ur vro e-lec’h m’eo diaes d’al labourerien-douar en em staliañ abalamour d’ar sevel tiez ha d’ar c’heriekaat stank ha stank. Ha war un dro « ez eo ivez ur mod da greñvaat surentez ar boued ha da aesaat ar produiñ damdost ».

Gall a reer en em c’houlenn hag-eñ eo gwir an kement-se pa oarer e vez produet e Breizh etre 80 ha 85 % eus kaol-fleur Bro Frañs. Hag ouzhpenn an hanter anezho o vezañ kaset d’an estren-vroioù.

« Evit an departamant eo ar parkeier legumaj-se bord ar mor un dra ispisial dezhañ ha ne gaver ket gwall alies e lec’h all, eme Thibault Gaborit, e karg eus servij glad naturel en Departamant. Lod anezho a vez meret en ur mod labour-douar doujus eus an endro, hervez an ezhommoù. Feurmet e vez an tachennoù-se da labourerien-douar bio ha lec’hel da gentañ penn. »

Padal, hervez ar sifroù bet roet gant an Departamant, n’eus nemet 24 % eus al labourerien-douar staliet war dachennoù natur kizidig en Il-ha-Gwilen hag a zo bio. « Pe vefent e bio pe get, rankout a reont doujañ da gaier ar c’hargoù endroel o talvezout evit an Tachennoù natur kizidik », a zispleg Thibault Gaborit. Dirak ar seier temz goulo war vord ar park e kav diaes David, hol labourer-douar, krediñ e vez doujet d’ar reolennoù.

Furchet hon eus evit kavout kaier ar c’hargoù endroel-mañ, met n’omp ket deuet a-benn d’e gaout. P’hon eus goulennet d’an departamant e vefe kaset deomp, ez eus bet lâret deomp mont da lenn framm lezennel ar feurmoù labour-douar gant diferadennoù endro, doare feurmoù a c’hall rediañ al labourerien-douar da gemer e kont an endro.

Peseurt reolennoù a zo e gwir neuze da geñver al labour-douar war dachennoù natur kizidik ? Abaoe 1985 e vez meret an tachennoù-se gant an departamantoù. Dezhe da sevel ur brastres-departamant evit dibab ar politikerezh a vo lakaet e plas evit gwareziñ an takadoù naturel-se. Da lâret eo, an departamant eo an hini a ziviz petra a c’heller ober pe get war an tachennoù natur kizidig, ha war an douaroù labour-douar a gaver en o zouez.

« Pa vez kaoz da staliañ ul labourer-douar nevez, e vez roet ar priorelezh d’ar re lec’hel ha bio, met n’eo ket ur redi ma n’eus den ebet war ar renk hag a glot gant ar pezh emaomp o klask, a zispleg Thibault Gaborit. Ma c’hoarvez kement-se e vez lakaet gant an Departamant diferadennoù endro : difennet implijout pestisidoù, lakaat an nebeutañ a demz posubl, falc’hat ar pradoù diwezhat… »

Enskrivet eo an diferadennoù-se er feurmoù labour-douar gant diferadennoù endro, ha disheñvel a c’hall bezañ ar reolennoù hervez ar parkeier. 58 % eus ar c’henemglevioù sinet etre departamant Il-ha-Gwilen hag al labourerien douar staliet war an tachennoù natur kizidik a zo ur feurm a seurt-se. An 42 % a chom a zo kenemglevioù feurmoù berrbad petramant klasel, hep redi ebet a-fet endro.

Gall a ra c’hoarvezout ivez e vefe prenet tachennoù labour-douar gant an departamant e-lec’h ma zo un den o labourat dija. Ma z’eo ul labourer-douar staliet gant ur feurm n’eus ket moaien da lakaat anezhañ da vont kuit pe da cheñch e zoareoù d’ober. Neuze e c’hall an douaroù-se bezañ gounezet d’un doare askoridik. « N’eus ostilh lezennel ebet evit rediañ al labourer-douar da cheñch, eme Thibault Gaborit keuz ennañ. Ret eo deomp mont da dabutal gant an dud evit klask ma vefe graet al labour e mod-all. N’eo ket aes. »

Bezañ rummet tachenn natur kizidik ne dalv ket dre ret neuze e vo gwarezet an douaroù, daoust d’ar palioù embannet gant an departamant. En Il-ha-Gwilen e vez labouret an tri c’hard eus ar parkeier lec’hiet e tachenn natur kizidik gant labourerien-douar askoridik. Evit ar pezh a sell ouzh ar feurmoù gant diferadennoù endro, daoust dezho bezañ un tammig muioc’h eget an hanter eus ar c’henemglevioù sinet gant labourerien-douar, e c’hall an diferadennoù enskrivet cheñch eus an eil feurm d’egile, hep gwarant e vefe difennet implijout pestisidoù ha temzoù sintetek.