War uhel Brest emañ an ti gwenn, kludet war beulioù louet o liv, e-kreiz un dar  beton ledan. En traoñ anezhañ eo diaes da Jeanne Botton, oadet a 85 bloaz hag ur vazh-penn-kamm ganti evit bale, kuzhat pegen nec’het eo.

Padal eo leun a youl ar vaouez-se, « engouestlet evit stourm ouzh direizhded ar vuhez », eme he mignonez Annie Touchemoulin, en he fevar-ugent vloaz ivez.

« Dav deoc’h kompren ac’hanomp, eme an div vamm-gozh. Divizet hon doa dont amañ da chom peogwir e vezemp sikouret da vat. » Pa resevent lizhiri gant ar CPAM, da skouer, a bede anezho da vont da vezañ vaksinet enep d’ar grip ha d’ar C’hovid :

« A-raok, n’hon doa nemet mont da gaout ar c’henurzhier yec’hed hag eñ a rae war-dro tout an aferioù melestradurel. Bremañ e chomomp hon-unan en hon digenvez, eme Jeanne hag Annie. »

Ret eo distreiñ d’ar bloavezh 2013 evit kompren ar «santimant a goll» o deus. D’ar bloavezh-se en doa graet an embregerezh Heurus e bazennoù kentañ e gennad ampletus-tre an annezioù gant servijoù evit ar re gozh. Evel ma c’heller lenn war e lec’hienn internet, e veze lakaet a-wel-kaer d’ar re gozh ha d’o familhoù ar fed gallout bevañ e « lec’hioù a vode tud eus meur a remziad », ma vefe « harpet pep hini hervez e ezhommoù yec’hed » enno.

« Eürus », ouzhpenn un anv, ger-stur ar rann-mañ eus ar penngaser tiez naonedat Réalités, bet gwall skoet anezhañ gant enkadennoù ar sevel-tiez c’hoarvezet e 2023 ha 2024. Dilezel meur a hini eus e embregerezhioù a voe rediet d’ober neuze, ha d’ar 25 a viz Gwengolo 2024 e voe kaset un argerzh hanterouriñ dirak lez-varn kenwerzh Naoned.

D’an 8 a viz Genver 2025 e voe lakaet e isembregerezh Heurus en adreizhadur barnerezhel. « N’eo ket eus korvoiñ an annezioù e teu ar gudenn, met eus an diorren anezho », a lavare Catherine Labardant da gazetennoù ar vro evit en em zidamall.

Ouzhpenn dilezel ar savadurioù war sevel e sinas un emglev gant ar strollad Aquarelia, a adkemeras tri eus annezioù Heurus e Breizh, hini Brest en o zouez.

C’hwec’h miz goude an adframmañ « eo stabilaet an traoù », eme c’hoazh prezidantez Heurus. D’an 18 a viz Mezheven paseet eo bet astennet ar prantad evezhiañ, neuze, gant lez-varn kenwerzh Naoned.

Met en adframmañ-se, n’eus ket anv eus ar pezh a c’hoarvez war ar pemdez d’an annezidi.

Er savadur-mañ, ennañ 96 ranndi, e vev 35 den war an oad evel Jeanne hag he gwaz. « E penn-kentañ e oan disoursi », eme ar vaouez a zo o chom en ur ranndi T3 e ti « Avel », abaoe an hañv 2022. Asuret he doa ar renerez dezhi e oa peadra er stal evit ambroug an dud « betek penn o buhez, e surentez ».

Setu penaos he doa divizet Jeanne, bet kelennerez war ar matematikoù, « tennañ [he] gwaz maez eus un EHPAD ma yae fall an traoù », evit lojañ anezhañ en ur ranndi vihan, e 2023.

« Brav e oa ar jeu deomp diouzhtu p’hon doa sinet hor c’hevratoù », emezi. N’eo ket diaes kompren perak : ur c’henurzhier yec’hed ha peder skoazellerez-buhez a oa bet gopret.

« P’hon doa kroget gant hol labour, e oa lañs ganeomp rak oc’h esaeañ un dra nevez e oamp, a gont lod eus ar c’hopridi gozh-se, m’eo bet Splann ! e darempred ganto. Ne oa ket anat deomp mont d’ar gennad prevez da labourat, met sur e oamp memes tra e vefe talvoudus. »

Gwaz Jeanne n’eo ket gouest da vont ha dont e-unan ken rak strafuilhoù a-spered grevus en deus. Heuliet e oa a-dost gant gopridi an annez, neuze.

« Gant e gleñved e oa kollet an den-se en amzer ivez, o deus soñj labourerien gozh ti « Avel ». Setu perak ez aemp da gerc’hat anezhañ da vare ar predoù evit sikour anezhañ gouzout ped eur e oa. »

Pa veze graet war e dro e c’helle e wreg « profitañ eus aergelc’h ar Gabusined, disammañ [he] spered. Ouzhpenn kempouez ‘m boa kavet em buhez, emezi, ur geodedourez a oa ac’hanon ».

Met gant kudennoù arc’hant Heurus e voe lakaet ar c’hempouez-se en arvar.

Ouzhpenn d’he « formulenn eürus » – enni ar feurm, ar c’henurzhiañ, ar predoù hag ar buheziñ evit 2000 € bep miz – Jeanne he doa choazet kaout ur « pak servijoù ». Met « e 2024 eo bet cheñchet deomp, hep ma vefemp bet kelaouet », emezi o c’hrozmolat.

Resisaat a ra ar c’hopridi gozh : « Skritellet e oa bet ar cheñchamantoù evit gwir, met re vihan e oa skrivet war ar skritelloù evit al lodenn vrasañ eus an annezidi. »

Un diouer a gehentiñ a zo bet gwelet ivez p’o deus skrivet Jeanne hag he familh evit « goulenn ur restaol » e-keñver abadennoù buhezañ « bet fakturennet pa ne oant ket bet graet morse ».

C’hwec’h postel a zo bet eskemmet etre tout, gant meur a hini e ti Avel hag en embregerezh Heurus. Ha « betek bremañ » n’o deus ket respontet dezhi : « Gortoz a ran c’hoazh kaout ur respont war an dra-se ».

An ajañs kehentiñ a zo mouezh Heurus n’he deus ket respontet da c’houlennoù Splann ! war ar poent resis-mañ.

Un dra bennak all, ouzhpenn al lizhiri direspont, en deus lakaet an annezerezed hag o familhoù da gomz a vouezh uhel, avat : d’ar 1añ a viz Ebrel 2025 e voe klozet ar servij emrenerezh er gêr (SAD) pa voe adprenet an annez « Avel » gant Aquarelia. Ha diouzhtu war-lerc’h e voe difredet ar c’henurzhier yec’hed ha teir implijadez all da nebeutañ kazi diouzhtu war-lerc’h, gant abegoù ekonomikel.

Un dek annezer bennak a veze sikouret gant ar servij emrenerezh e miz Meurzh 2025 c’hoazh, hervez hon titouroù. Goulennet hon eus gant Aquarelia perak e oa bet klozet ar servij ken « trumm ». Respontet o deus : « enlakaat pourchasoù servijoù er gêr a sav meur a c’houlenn evel kaout gratadurioù ne c’hellont ket bezañ treuzkaset pa vez adprenet ur stal-goñvers ».

Ouzhpennañ a reont : « An annezerien a fell dezho kaout prederioù mezegel a c’hell dibab o fourchaserien ha tud arbennik […] engwiriet evit ober prederioù, evel ma vefent er gêr. »

Setu dres ar pezh he deus graet Jeanne, dre ma n’he doa ket tro d’ober mod all.

« Daou viz a zo e rankan gwiriañ e vez kemeret e zijuniñ gant ma gwaz bep mintin en e gambr, hag e teu unan bennak da gerc’hat anezhañ bemnoz evit kas anezhañ d’ar sal-debriñ da goaniañ, emezi. Ankeniet on, ken em eus ranket goulenn servijoù ur c’hlañvdiour hag ur skoazellerez er gêr. »

Hervez jedadennoù Jeanne, a oa kelennerez war ar matematikoù, « ar servijoù sikour er gêr a goust 600 € deomp bep miz evit un hanter-eurvezh bemdez, daoust d’an digoll hon eus war hon tailhoù ha da sikour ar skorenn bersonelaet evit an emrenerezh (APA) a vez roet d’am gwaz ».

Mizoù da baeañ ouzhpenn d’ar « formulenn eürus » bet dibabet gant he gwaz, hag a goust 2 700 € bep miz dezhañ, gant « ar feurm, ar predoù hag ar servijoù er gêr ».

Embann a ra ar strollad ez eus bet « degemeret an holl annezerien ha/pe familhoù o deus goulennet kaout un emgav gant renerezh an ti evit ober anv eus ar sujedoù-se ». Met Annie a respont : « daou viz a zo ne ran nemet adc’houlenn un dra simpl : gouzout hag e vo dalc’het ma c’hevrat hag ar servijoù a ya gantañ pe get, ha peseurt doare dezho ».

Aquarelia a lavar en deus respontet da c’houlenn Annie e-pad un emvod a oa bet aozet en annez d’ar 15 a viz Ebrel paseet. Er rentañ-kont e lenner « e c’hello an annezerien a fell dezho mirout ar c’hinnig o deus bremañ hep cheñchamant ebet en divizoù », daoust ma voe serret ar servij emrenerezh er gêr.

Ar re all « a c’hello emezelañ d’ar c’hinnig « Aquarelia » adalek ar 1añ a viz Gwengolo 2025 ». Er c’hinnig-se e kaver « ar feurm hag ar c’hargoù ; ur « pak lipous », gant lein ha koan ; servijoù hag abadennoù buhezañ ouzhpenn surentez al lec’h, 24eur/24 ».

Er c’hontrol, « patrom Aquarelia n’eus ket a servij sikourioù er gêr ennañ, met kinnig a ra servijoù d’an dud, da zibab ouzhpenn (gant 50 % a gred war o zailhoù) ».

En he fosteloù diwezhañ, bet kaset da renerezh nevez ti « Avel » d’an 18 ha d’an 19 a viz Mezheven, Annie he doa « esperañs e respontoc’h d’am goulennoù ken pouezus. An titouroù-se hon eus afer outo da vat evit dibab hag e chomimp en annez-mañ pe get ».

Ha p’he doa divizet klask dilojañ « d’un annez all » en em gavas ur postel en he boest d’ar 26 a viz Mezheven. Ar renerez a responte d’he fosteloù niverus « e c’hellfe chom [e ti « Avel »] betek penn he buhez » hag he c’helaouiñ a rae : « addivizoù d’ho kevratoù a vo kinniget deoc’h, hag un distaol kenwerzhel war mizoù ar mizvezhioù tremenet a vo roet deoc’h e-kerzh an hañv ».

Er postel-se e lenner « e vo gopret daou genurzhier a raio war-dro an degemer hag ar buheziñ en annez », met n’eus ket anv eus digeriñ an SAD en-dro.

« Ne c’hellent ket ober mod all eget ober ur restaol d’an dud, eme ar c’hopridi gozh hon eus kejet outo. Gouzout a ouzomp holl ez eus kalz moneiz da gaout e gennad an annezioù evit ar re gozh, ne vefe ket brav dezho leuskel an dud da vont kuit. Hag eus hon tu, n’omp ket a-enep d’an dud a grou embregerezhioù, met ar wech-mañ o deus graet forzh petra pa ‘z int tremenet eus un embregerezh d’egile. »

Da heul ar postel-se « n'[eo] ket frealzet gantañ da vat », Annie he deus spi e teufe an traoù en o reizh en-dro. « Ma gwaz n’eo ket ken fall e stad hag hini Jeanne, met ne fell ket din dilojañ, mod ebet. »

N’eo ket souezhus. « Uhel a-walc’h [eo] gwask ar c’hevezerezh » e Brest hag he meurgêr, met koshaat a ra poblañs ar vro buan, ha n’eo ket en 850 lojeiz prevez hep medisined evit an dud war an oad a zo bet savet dija, pe a vo savet ac’hann da fin ar bloaz 2025, e vint lojet holl.

War-dro 2050, hervez ar studioù war emdroadur an niver a dud dalc’het bet graet gant Ajañs Brest ar c’hêraozañ (ADEUPa), « an niver a dud oadet e Penn-ar-Bed o do kollet o emrenerezh a dizho 55.000, en o zouez 13.000 den a vo dalc’het da vat ».

« Emañ an ti o koshaat, ha distreiñ a reomp hor selloù », eme Vathilde Maillard war skouer tro-lavar brudet ur prezidant kozh. Ezel eo hi eus ar strollad komunour, ha dilennet e ti-kêr Brest, lec’h m’eo karget eus politikerezh ar « c’hozhañ mat », ha medisinez hollegour war he micher. « Gouezet [he deus] ar pezh a c’hoarvez e ti « Avel », met titouroù resis n’he deus ket bet », emezi da resisaat.

Pa gontomp dezhi pegen diasur eo bet miziadoù diwezhañ ar re Botton ha Touchemoulin, hec’h embann « e c’hell an ti-kêr ambroug anezho gant servijoù ar greizenn lec’hel titouriñ ha kenurzhiañ evit ar gozhidi (CLIC) ».

Tud kar da Jeanne o doa soñjet en se dija, avat, rak ken abred hag an 23 a viz Ebrel e oant bet e darempred gant ar C’hLIC. D’an 20 a viz Mezheven o doa bet ur respont.

« Gwir eo ez eo re hir gortoz daou viz evit kaout ur respont kentañ », eme Vathilde Maillard, a soñj en holl dud a gustum skuizhañ dre forzh sikour kerent ha tud kar dezho.

« Afer an dud dalc’het, emezi c’hoazh, a zo hini ar plasoù da gaout e tiez ar re gozh ivez. Sañset eo al lec’hioù-se bezañ ampletus, ha padal emañ al lodenn vrasañ eus ar gen-arc’hantaouerien o kuitaat ar gennad-mañ. »

Ur skouer eus an emdroadur-mañ : fellout a rae da di-kêr Brest adkempenn an EHPAD Louise-Le-Roux, met an ARS hag an departamant o deus nac’het o raktres a annez emrenerezh kêr evit meur a remziad, hervez an dilennadez.

Dre fazi « divizoù broadel hag arc’hantaouiñ luziet, a harz ac’hanomp pa glaskomp mont war-raok », emezi. Reiñ a ra deomp da gompren emañ o komz eus al lezenn kozhañ mat, bet embannet d’an 8 a viz Ebrel 2024.

« Er gevredigezh-mañ ma klasker goullonderiñ an ospitalioù, lec’h m’eo kazi dibosupl kavout servijoù yec’hed e kêr », eme daou c’hoprad kozh eus ti « Avel », evel un heklev. En ur gevredigezh m’eo pouezusoc’h enni an askorusted eget ar c’hengred, a-wechoù e kav deomp emeur o sevel ur bed evit ar re yac’h nemetken, na vefe plas ennañ nemet evit ar re yac’h ha pinvidik e-touez ar re gozh. »